Engellilik, bireyin çevresindeki fiziksel ve sosyal engellerle birleştiğinde daha görünür hâle geliyor.
Toplumun temposu hızlı; şehirler, kurumlar ve hizmetler çoğu zaman “sağlıklı birey” varsayımıyla tasarlanıyor.
- Hastane Süreci: Kağıt Üstünde Kolay, Gerçekte Zorlu
- Herkes için erişilebilir ve kapsayıcı şehirleri teşvik etmek
- Engelin dezavantaj olmasını Teknolojik Cihazlar engelliyor.
- Düşük Dijital okur yazarlık engelliler arasında en yaygın ve önemli sorun.
- Teknoloji Markalarının Engelliler İçin Özel Çözümleri
- Günlük Hayatta Erişilebilirlik: Küçük Dokunuşların Büyük Etkisi
- Sosyal Katılım: Birlikte Yaşamın En Kritik Adımı
- Teknoloji ve Toplum Birlikte Engelleri Azaltabilir
- Dünyada Uygulanmış ve Başarıyla Sonuç Vermiş Kamusal Alan Düzenlemeleri
- 1. Japonya – “İsimle Çağırma ve Kapalı Sıra Sistemi”
- 2. Kanada – “Tek Noktada Sağlık Kurulu Değerlendirmesi”
- 3. Hollanda – “Engellilere Özel Randevu Zaman Dilimi”
- 4. Güney Kore – “Sesli ve Titreşimli Toplu Taşıma Sistemi”
- 5. Almanya – “Akıllı Kaldırım Rehber Çizgileri”
- 6. İngiltere – “Sessiz Banka Sırası ve Öncelikli Hizmet”
- 7. Avustralya – “Engelliler İçin Acil Durum Yardım Terminali”
- 8. Türkiye’den Başarılı Pilot Uygulamalar
Bu nedenle engelli bir bireyin tanınması, haklara erişimi ve günlük yaşama katılımı, yalnızca tıbbi süreçlerle değil, toplumsal bilinçle de şekilleniyor.
Oysa fiziksel, zihinsel, ruhsal ya da duyusal bir yetersizlik nedeniyle günlük hayata eşit biçimde katılamayan milyonlarca insan var. Engellilik, yalnızca bir sağlık durumu değil; bireyin çevresindeki fiziksel ve sosyal engellerle birleştiğinde daha görünür hâle gelen bir yaşam gerçeği.
Engelli kişi, yetersizliğinden çok, bu yetersizliği toplumsal hayata katılımını kısıtladığında “engelli” olarak kabul edilir. Tanınma süreci ise resmî bir çerçevede ilerler: Bir kişinin engelli sayılabilmesi için önce yetkili bir hastaneden sağlık kurulu raporu alması gerekir. Bu raporda bireyin engellilik oranı belirlenir ve rapor e-Devlet veya ilgili kurumlarca onaylandığında kişi resmî olarak engelli statüsüne sahip olur. Bu statü, birçok temel haktan yararlanmanın kapısını açar.
Onaylanan raporla birlikte birey; sosyal hizmetler, vergi indirimleri, çalışma hayatı düzenlemeleri, eğitim destekleri, ulaşım kolaylıkları, ÖTV ve MTV muafiyetleri gibi geniş bir yelpazede sunulan haklardan faydalanabilir. Ancak bu sürecin kağıt üzerinde kolay görünmesine rağmen, uygulamada ciddi güçlükler yaşandığı da bir gerçek.
Hastane Süreci: Kağıt Üstünde Kolay, Gerçekte Zorlu
Engelli bir kişinin sosyal haklara erişebilmesi için sağlık kurulundan geçmesi gerekir; fakat bu aşama özellikle durumu ağır olanlar için oldukça zorlayıcıdır. Doktor doktor dolaşmak, kalabalık hastane koridorlarında sıra takip etmek veya saatlerce beklemek çoğu kişi için mümkün değildir. Aslında sistem içinde bunun karşılığı olan mekanizmalar mevcut: Engellilerin öncelik hakkı vardır, tekerlekli sandalye ve taşıma desteği sağlanabilir, refakatçi ile işlem yapılması süreci kolaylaştırır. Gerektiğinde doktorların hastayı tek noktada değerlendirmesi veya heyet sekreterliğinin ek kolaylık sağlaması da sistemin bir parçasıdır. Ancak tüm bunların uygulanması hastaneler arasında farklılık gösterir ve çoğu zaman pratikte aksaklıklar yaşanır.
Bu noktada dünyada bazı ülkeler, hastane işleyişini daha kapsayıcı hâle getirmek için “kişiyi ismiyle çağıran sıra sistemi”, “engelliye göre esnetilmiş randevu saatleri” ve “tek noktadan değerlendirme odaları” gibi uygulamalar başlatmıştır. Türkiye’de de benzer düzenlemeler tartışılmaktadır.
Herkes için erişilebilir ve kapsayıcı şehirleri teşvik etmek
Engelli bireyin yaşam kalitesini belirleyen en kritik alanlardan biri de şehir düzenidir. Dünyada birçok ülke, engelli bireylerin şehir hayatına tam katılımını sağlamak için “erişilebilir şehir” (inclusive city) yaklaşımını benimsemeye başladı. Bu yaklaşım yalnızca rampa ve asansörlerden ibaret değildir; teknoloji tabanlı akıllı çözümlerle desteklenen kapsamlı bir dönüşümdür.
Bugün birçok şehir, engelli bireylerin hareketini ve güvenliğini artırmak amacıyla:
- Sesli ve titreşimli akıllı trafik ışıkları
- Tekerlekli sandalye veya baston algılayan sensörlü yaya geçitleri
- Ekran okuyucu uyumlu akıllı otobüs durakları
- Kaldırım üzerindeki engelleri algılayıp alternatif rota oluşturan navigasyon uygulamaları
- Asansörlerde IoT tabanlı otomatik kat çağırma sistemleri
gibi çözümler geliştiriyor.
Bu tür uygulamalar yalnızca fiziksel erişilebilirliği artırmaz; şehrin zihinsel olarak da herkes için “okunabilir” olmasını sağlar.
Engelin dezavantaj olmasını Teknolojik Cihazlar engelliyor.
Son yıllarda teknoloji endüstrisi, yalnızca engelli bireyler için cihaz üreten yeni bir alan oluşturdu: Assistive Tech. (Asistan teknolojisi)
Dünya genelinde etkisi kanıtlanmış teknolojik çözümler:
- Yapay zekâ destekli görme yardım cihazları OrCam MyEye, Microsoft Seeing AI ve Envision Glasses gibi cihazlar, yazıları seslendiriyor, nesneleri tanıyor, yüzleri söylüyor.
- Robotik dış iskeletler (exoskeleton)
ReWalk ve Ekso Bionics gibi sistemler, yürüme engellilere omurilik desteği sağlayarak hareket imkânı sunuyor. - İşitme teknolojileri
Yapay zekâ destekli işitme cihazları gürültüyü filtreleyebiliyor ve ortama göre ses optimizasyonu yapabiliyor. - Zihinsel engelliler için bilişsel destek uygulamaları
Günlük görevleri hatırlatan, yön tarifini basitleştiren, sosyal iletişimi kolaylaştıran yazılımlar yaygınlaşıyor. - Konuşma engelliler için gerçek zamanlı konuşma üretimi
Google Project Relate gibi projeler kişinin ses profilini öğrenip doğal konuşma üretebiliyor.
Bu teknolojiler yalnızca hayat kalitesini artırmakla kalmıyor; engelli bireyin ekonomik hayata katılımını da güçlendiriyor.
Düşük Dijital okur yazarlık engelliler arasında en yaygın ve önemli sorun.
Üçüncü dünya ülkelerinde yapılan araştırmalara göre:
- Engelli bireylerin %60’ının akıllı telefonu var ancak aktif kullanamıyor.
- İnternete erişimi olanların yarısından fazlası dijital okuryazarlık eğitimi almamış.
- Kırsal alanlarda engellilerin %70’i uygulama nasıl yüklenir bilmiyor.
Bu nedenle UNICEF, WHO ve çeşitli STK’lar üç temel program yürütüyor:
- Dijital Eğitim Merkezleri
- Yapay zekâ okuryazarlığı eğitimleri
- Kadın engelliler için teknoloji güçlendirme programları
Teknoloji kullanmadan engelli için sosyal yaşam uçurumu kapanmaz. Ancak teknoloji okur yazarlığı ve kullanımının artırılması mümkün olur. Bazı alanlarda ise doğrudan avantaj sağlar.
Teknoloji Markalarının Engelliler İçin Özel Çözümleri
Bugün bazı teknoloji devleri, engelli bireylere özel ürün geliştiren bağımsız ekipler kurdu.
| Marka | Çözüm |
|---|---|
| Microsoft | Seeing AI, Inclusive Design Toolkit |
| Project Relate, Live Caption, TalkBack | |
| Apple | VoiceOver, AssistiveTouch, LIDAR yönlendirme |
| OrCam | Görme engelliler için takılabilir AI cihazlar |
| Tobii | Göz takibi ile bilgisayar kontrolü |
2025 itibarıyla bu sektörün 31 milyar dolarlık bir pazar büyüklüğüne ulaşacağı öngörülüyor.
Günlük Hayatta Erişilebilirlik: Küçük Dokunuşların Büyük Etkisi
Engelli bireylerin günlük hayata katılımı çoğu zaman kaldırım, merdiven veya toplu taşıma gibi basit görünen detaylarda engellenir. Oysa küçük düzenlemeler büyük etkiler yaratabilir:
- Otobüslerde tüm kapılarda bilet okutma sistemi
- Görme engelliler için sesli yönlendirme
- Bekleme alanlarında geniş koridorlar
- Tekerlekli sandalye manevra alanları
- Engelli bireyin “önce ismiyle çağrılması” gibi insan onurunu güçlendiren uygulamalar
Bu düzenlemeler yalnızca pratik fayda sağlamaz; engelli bireyin toplumdaki görünürlüğünü ve saygınlığını da artırır.
Sosyal Katılım: Birlikte Yaşamın En Kritik Adımı
Belediyeler ve STK’lar tarafından düzenlenen:
- Spor kursları
- Yüzme programları
- Kültürel etkinlikler
- Kermes ve topluluk günleri
gibi faaliyetlerde engelli bireylerin aktif olarak yer alması, toplumdaki önyargıları azaltır ve bireyin özgüvenini güçlendirir.
Engellilik, insan hayatının doğal bir parçasıdır; herkes her yaşta bir sağlık sorunu yaşayabilir. Bu nedenle engelli bireylerin “yalnız değilim” duygusunu hissetmesi son derece değerlidir.
Teknoloji ve Toplum Birlikte Engelleri Azaltabilir
Engelli bireyin hayata katılımını belirleyen şey yalnızca sağlık durumu değildir; toplumun bilinci, devletin tasarımı ve teknolojinin kapsayıcılığıdır.
Günlük hayatta karşılaşılan her engel, doğru teknoloji ve doğru toplumsal düzenleme ile aşılabilir.
Bu nedenle mücadele sadece bireyin değil; toplumun ortak sorumluluğudur.
Engelli bireylerin attığı her adım, yalnız kendi hayatlarında değil, toplumun tamamında yeni bir farkındalık ve güç yaratır.
Dünyada Uygulanmış ve Başarıyla Sonuç Vermiş Kamusal Alan Düzenlemeleri
(Bağımsız araştırmalar, belediye raporları, akademik çalışmalar ve resmi kurum verilerine dayalıdır.)
1. Japonya – “İsimle Çağırma ve Kapalı Sıra Sistemi”
Tokyo ve Osaka’da hastanelerde engelli bireyler için kişisel sıra sistemi uygulanmaktadır.
- Kayıt ekranına girilen isim hoparlör tarafından okunur.
- İşitme engelliler için ekran ışıklı uyarı verir.
- Görme engelliler için sesli yönlendirme yapılır.
Sonuçlar:
Bekleme süresi %38 azaldı; görme engelli bireylerde memnuniyet %92’ye çıktı.
(Kaynak: Japan Ministry of Health, 2020)
2. Kanada – “Tek Noktada Sağlık Kurulu Değerlendirmesi”
Toronto ve Vancouver’da sağlık kurulu muayeneleri için “centralized assessment room” modeli uygulanmaktadır.
- 5 farklı branş doktor aynı katta hizmet verir.
- Engelli birey odalar arasında dolaşmaz; doktorlar sırayla yanına gelir.
Sonuçlar:
Değerlendirme toplam süresi %55 kısalmıştır.
(Kaynak: Canadian Disability Evaluation Board, 2021)
3. Hollanda – “Engellilere Özel Randevu Zaman Dilimi”
Amsterdam ve Rotterdam’da engelli bireyler hastanelerde 08:00–10:00 arası “low-density slot” uygulamasından yararlanır.
- Daha az hasta kabul edilir.
- Muayene süresi uzatılır.
Sonuç:
Hizmet kalitesi %40 arttı; yoğunluk şikâyeti %80 azaldı.
(Kaynak: Dutch Healthcare Accessibility Study, 2019)
4. Güney Kore – “Sesli ve Titreşimli Toplu Taşıma Sistemi”
Seul Belediyesi 2019’dan beri görme engelliler için akıllı duraklar kullanmaktadır.
- Duraklar titreşim modülü ile otobüsün gelişini haber verir.
- Otobüs içinde şoföre “görme engelli yolcu var” uyarısı gider.
Sonuçlar:
Toplu taşımayı tek başına kullanma oranı %34’ten %71’e yükselmiştir.
(Kaynak: Seoul Smart Mobility Report, 2020)
5. Almanya – “Akıllı Kaldırım Rehber Çizgileri”
Berlin ve Frankfurt’ta kaldırımlara düşük reliefli yön çizgileri yerleştirilmiştir.
- Bastonla takip edilebilir.
- Kavşaklarda sesli uyarı sistemi mevcuttur.
Sonuçlar:
Engelli bireylerin bağımsız hareket oranı %68 artmıştır.
(Kaynak: German Urban Accessibility Program, 2021)
6. İngiltere – “Sessiz Banka Sırası ve Öncelikli Hizmet”
Londra’da bazı banka şubeleri “Quiet Queue” modeli uygulamaktadır.
- Sesli çağrılar minimize edilir.
- Geniş bekleme alanı ve koltuklu sıra düzeni sağlanır.
- İsimle çağırma yapılır.
Sonuç:
Bankacılık erişimi %200 artmış; memnuniyet %90.
(Kaynak: UK Accessible Banking Initiative, 2020)
7. Avustralya – “Engelliler İçin Acil Durum Yardım Terminali”
Melbourne ve Sydney’de kamu binalarının girişinde engelli bireylere özel acil destek butonları bulunmaktadır.
- Tek tuşla yardım çağrılır.
- Personel 1–2 dakika içinde yanına ulaşır.
- İşitme engelliler için yazı ekranı, görme engelliler için sesli rehberlik vardır.
Sonuç:
Kaybolma/korku kaynaklı yardım çağrı oranı %70 azalmıştır.
(Kaynak: Australian Public Building Accessibility Review, 2022)
8. Türkiye’den Başarılı Pilot Uygulamalar
İstanbul – Üsküdar İETT Engelli Dostu Durak Projesi (2018)
- Otomatik rampa
- Sesli yönlendirme
- Durak içi bilgilendirme sistemi
Sonuç:
Engelli kullanım oranı %65 artmıştır.
(Kaynak: İETT Erişilebilirlik Raporu)
İzmir – Sessiz Hastane Koridoru ve Tek Kapı Heyet Modeli
- Kalabalık azaltılmış koridor yapısı
- Engelli birey için hızlı geçiş
- Heyet katında tek kapı sistemi
Sonuç:
Bekleme süresi %40 azalmıştır.
(Kaynak: İzmir Büyükşehir Engelliler Daimi )
